Het is een klassieke scène uit sciencefiction: een verduisterd commandocentrum waarin AI-systemen in milliseconden troepenbewegingen analyseren, tactische scenario’s berekenen en de optimale route voor een luchtaanval voorstellen. Vandaag de dag is dit geen sciencefiction meer, maar de realiteit. De formele ingebruikname van het Maven Smart System (MSS) door de NAVO in juli 2026 markeert een historisch punt in de digitalisering van onze defensie. Dit geavanceerde AI-systeem is geleverd door het Amerikaanse bedrijf Palantir. Terwijl de NAVO kiest voor deze Amerikaanse technologie, zijn er zorgen over digitale soevereiniteit: Den Haag wil binnen twee jaar juist stoppen met het gebruik van Palantir.
De allesziende stenen van Peter Thiel
Palantir Technologies werd in 2003 opgericht door onder andere de omstreden tech-investeerder Peter Thiel. De filosofie achter het bedrijf was vanaf de oprichting radicaal: Thiel geloofde na de aanslagen van 9/11 dat westerse democratieën een enorme technologische voorsprong nodig hadden om te overleven. In plaats van zelf data te verzamelen, wilde Palantir de ‘dataraffinaderij’ en het besturingssysteem voor overheden en defensie worden.
Thiel, een groot liefhebber van The Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien, vernoemde zijn bedrijf naar de palantíri: onverwoestbare kristallen bollen waarmee men over enorme afstanden kan kijken en communiceren. Maar Tolkien weefde een diepe waarschuwing in het gebruik van deze ziende stenen. De bollen tonen weliswaar objectieve beelden, maar de vijand Sauron manipuleert wat de gebruikers te zien krijgen. Door selectief beelden van zijn overmacht te tonen, drijft hij machtige personages tot wanhoop en verraad. De bollen waren dus onbetrouwbaar voor actie, omdat wat niet getoond werd vaak belangrijker was dan de selectief gepresenteerde feiten.
Dit is helaas een griezelig nauwkeurige metafoor voor de moderne data-analyse van Palantir. De software biedt een krachtige blik op complexe datastromen, maar de menselijke context en morele reflectie moet niet uit het oog verloren worden.
Van de fabrieksvloer tot de cockpit
Hoewel Palantir bekendstaat om zijn mysterieuze defensiecontracten, worden hun systemen op grote schaal gebruikt in de civiele en industriële sector. De commerciële tak heeft drie grote platformen: Foundry, AIP (Artificial Intelligence Platform) en Apollo.
Foundry dient als de datamotor. Het platform integreert namelijk verschillende databronnen, zoals ERP-systemen (Enterprise Resource Planning; beheer van bedrijfsprocessen zoals logistiek en financiën), IoT-netwerken (Internet of Things; alle slimme sensoren en apparaten die live data verzenden) en SaaS-applicaties (Software as a Service; cloudgebaseerde programma’s). Al deze losse puzzelstukjes worden samengevoegd in de zogeheten ‘Ontology’. Dit is een datamodel dat een live digital twin (virtuele kopie) van de complete fysieke bedrijfsvoering creëert.
Hier bovenop draait AIP, de laag die generatieve AI en Large Language Models (LLM’s) veilig binnen de firewall van het bedrijf integreert om scenario-analyses uit te voeren. Apollo beheert vervolgens op de achtergrond de continue software-updates naar elk afzonderlijk apparaat, zoals windturbines op zee of productiemachines.
Deze softwaresuite wordt ook gebruikt door grote bedrijven:
- Airbus – Gebruikt Foundry voor het Skywise-platform. Door gegevens over productieschema’s, onderdelen en defecten samen te brengen, om de productie van de A350 met meer dan 30% te versnellen.
- bp – Monitort via het Vertex-platform de betrouwbaarheid van boorplatforms wereldwijd, waardoor ingenieurs de productie kunnen optimaliseren en de CO2-uitstoot verkleinen.
- Walgreens – Schaalde een digital twin-pilootproject in acht maanden op naar 4.000 winkels, wat leidde tot 30 procent minder tijdverlies bij interne logistiek.
Project Maven en de NAVO
Hoe indrukwekkend de industriële toepassingen ook zijn, de echte controverse zit bij het militaire platform Gotham en het Maven Smart System (MSS). Project Maven begon in 2017 als een Pentagon-initiatief om de overvloed aan drone- en surveillancebeelden beheersbaar te maken. Oorspronkelijk was Google de partner, maar na grootschalige kritiek van meer dan 4.000 werknemers die vonden dat Google zich niet moest bezighouden met de ‘business of war’, trok Google zich in 2018 terug.
Palantir nam het direct over. Het MSS werkt nu als een digitale laag die data uit wel 150 verschillende bronnen samenbrengt: live dronefeeds, satellietbeelden, infraroodsensoren en onderschepte communicatie. Algoritmen herkennen in een fractie van een seconde militaire objecten (zoals tanks of schepen) en lichten deze geel op voor menselijke analisten. Met de integratie van LLM’s kunnen militaire planners via chat direct tactische plannen opstellen en logistieke scenario’s simuleren, wat de doelwitselectie tot wel vijf keer versnelt.
Waarom koos de NAVO dan definitief voor Maven, wetende hoe omstreden Palantir is? Het antwoord is simpel: er was simpelweg geen keuze. Er is op dit moment geen enkele Europese concurrent die een vergelijkbaar, volledig operationeel en gecertificeerd systeem kan leveren. Terwijl Europa nog praat over plannen, is Maven al jarenlang in de praktijk getest en ingezet in conflicten in Oekraïne, Irak en Jemen.
Aziatische en Franse alternatieven
De haast van de NAVO heeft ook een geopolitieke reden: de oosterse dreiging. Zowel China als Rusland investeert gigantische sommen in wat zij ‘intelligentized warfare’ noemen. China ontwikkelt via staatsbedrijven als CETC geavanceerde, AI-gestuurde commandonetwerken die sensoren en wapensystemen in milliseconden aan elkaar koppelen. Rusland zet op zijn beurt tactische AI-systemen in om drones en artillerie live te coördineren op het slagveld. Om deze wedloop niet te verliezen, moesten westerse bondgenoten er in mee gaan.
Toch is Europa er niet blij mee. Frankrijk test momenteel zijn eigen AI-commandosysteem genaamd Arcadia. En de verschillen met het Amerikaanse Maven zijn fundamenteel. Waar Maven rust op een gecentraliseerde cloud-infrastructuur, kiest Arcadia voor een gedecentraliseerd mesh-netwerk met servers in het veld. De oorlog in Oekraïne heeft immers bewezen dat gecentraliseerde clouds uiterst kwetsbaar zijn voor fysieke en elektronische aanvallen. Valt bij Arcadia een deel van het netwerk weg, dan blijven de overige commandoposten autonoom functioneren.
Bovendien is Maven een gesloten platform waarvan Palantir de eigendomsrechten bezit, terwijl Arcadia een open platform is. Frankrijk werkt hierin samen met een aantal Europese partijen (waaronder Mistral AI, Thales en Airbus) en maakt gebruik van een eigen militair taalmodel genaamd Berthier. Hierdoor behouden de krijgsmachten de volledige controle over hun eigen data en vermijden ze afhankelijkheid van één enkele leverancier.
Mogen techbedrijven zó machtig zijn?
Dit brengt ons bij de kern van de ethische discussie. Het grootste risico van militaire automatisering is de zogeheten automation bias. Hoewel de NAVO en Palantir beloven dat er altijd een mens beslist over leven en dood (’the human in the loop’), is die controle in de praktijk vaak een illusie. Als een AI-systeem in milliseconden bergen data analyseert en met absolute zekerheid een doelwit presenteert, wie trekt dat dan nog in twijfel? De rol van de mens is dan al snel nog maar een administratief vinkje. Maar een algoritme voelt geen empathie, kent geen moreel kompas en begrijpt geen menselijke context; het rekent enkel in correlaties.
Er speelt echter een nog groter, geopolitiek gevaar. Kunnen we het ons veroorloven dat private techreuzen zo diep verweven raken in ons militaire besluitvormingsproces? Oprichters en CEO’s zijn niet democratisch gekozen, maar bezitten wel de intellectuele eigendomsrechten van de systemen waarmee we onze landen verdedigen. Wanneer nationale veiligheid afhankelijk is van één Amerikaanse multinational (waarvan de CEO openlijk voorstander is van specifieke politieke stromingen en ‘antiwoke’-filosofieën) begeven we ons op dun ijs. Wat als zo’n partij de licentie intrekt of de toegang blokkeert omdat de Amerikaanse politieke (of erger: zijzelf) dit wil? De soevereiniteit verschuift hiermee van het parlement naar de directiekamer in Silicon Valley.
Dit brengt ons terug bij Tolkien. Net zoals Saruman door de kristallen bollen werden misleid met selectieve, manipulatieve waarheden, riskeert moderne defensie dezelfde fout te maken. Een AI-model is immers zo betrouwbaar als de data waarmee het gevoed is. Als we blind vertrouwen op de palantíri van de 21e eeuw, verliezen we de controle over onze eigen beslissingen.
De zoektocht naar Europese alternatieven zoals Arcadia is dan ook noodzaak om onze democratische autonomie te beschermen. Voor de IT-specialisten en engineers van vandaag ligt hier de ultieme uitdaging. De belangrijkste bescherming van onze democratie zit in de toekomst in de onafhankelijkheid van de systemen die we zelf bouwen.
Robert Dilber
Kijk voor meer blogs hier
Bronnen
- NOS – “NAVO neemt omstreden AI-systeem van Amerikaans bedrijf Palantir in gebruik”
- Ricochet Media – ” When a company names itself after a mythical foreboding object — take it as a warning “
- Wikipedia – “Project Maven”
- ICT Magazine – “NAVO kiest definitief voor Amerikaanse software van Palantir”
- CSIS – “What Is Maven Smart System, and What Does It Do?”
- Defense News – “France to test its own AI-powered battlefield command in June NATO exercise”
- ICT Magazine – “Defensie wil binnen twee jaar af van Palantir-software”
- Afbeeldingen – Gemini Generated